W czerwcu 1914 roku zabity został w Sarajewie następca tronu austriackiego arcyksiążę Franciszek Ferdynand. 28 lipca Austria wypowiedziała Serbii wojnę, a 30 lipca ogłoszono mobilizację w Rosji. Od 1 sierpnia Niemcy, a następnie Austro-Węgry pozostawały w stanie wojny z Rosją. W same żniwa 1914 roku Austriacy zmobilizowali do wojska wszystkich mężczyzn zdolnych do noszenie broni, Polaków i Ukraińców. Kobiety, dzieci i ludzie starzy zostali ewakuowani z całego pogranicza podolsko-rosyjskiego w głąb kraju, aż na czeskie Morawy. Musieli pozo­stawić swoje domostwa oraz cały dobytek pokoleń i udać się na wojen­ną tułaczkę.

W pierwszych dniach wojny nasiliły się represje władz austriackich w stosunku do Ukraińców – moskalofilów. Nastąpiły masowe ich aresz­towania, w sądach zapadały nawet wyroki śmierci. A ponieważ prawie cała administracja pozostawała w rękach Polaków, w oczach Ukraińców wszystkiemu winni byli Polacy. Potęgowało to ich nienawiść do całej lud­ności polskiej.

<Na przełomie roku 1914/1915 Podole zajęły wojska rosyjskie. Przyjechali z Rosji urzędnicy, nauczyciele, prawosławni duchowni i zaczęli konsekwentnie rusyfikować zajęte tereny. Zamknęli wszystkie instytucje, szkoły, kluby i stowarzyszenia, zarówno polskie jak ukraińskie, do nowo- otwartych szkół wprowadzono język rosyjski. Język polski zachował się jedynie w szkołach prywatnych, ukraiński zaś miał być ze szkolnictwa całkowicie usunięty. Nastąpiło też nawracanie grekokatolików na prawosławie.

<Dopiero w 1917 roku, po wybuchu rewolucji w Rosji, zaczęły odra­dzać się przedwojenne instytucje i szkolnictwo. Ale po 3-letnim niszczą­cym panowaniu Rosjan, Podole ponownie zajęli Austriacy. Znów nasiliły się represje, szczególnie wobec Ukraińców-rusofilów. W opinii społe­czeństwa ukraińskiego znowu winni byli temu Polacy.

W związku z ofensywą austriacką, na Podolu toczyły się zacięte walki, powodujące ogromne straty i zniszczenia. Wycofujące się wojska rosyjskie niszczyły zakłady przemysłowe, dewastowały lasy, rekwirowały żywność, bydło, konie, niszczyły uprawne pola.

W październiku 1918 r. Austria i Niemcy zwróciły się do państw sprzymierzonych o pokój. Manifest cesarza Austrii Karola przekształca cesarstwo w państwo związkowe; każda narodowość ma teraz prawo do tworzenia samodzielnych Rad Narodowych. Kończy się wielka wojna światowa, ludzie wracają do domów. Jedni z niewoli rosyjskiej lub wło­skiej, drudzy z Francji, z armią gen. J. Hallera. Jeszcze inni powracają z ewakuacji, zdziesiątkowani przez szalejący tyfus. Na miejscu swoich domów i gospodarstw rolnych zastają ruiny i zgliszcza. Budują prymi­tywne lepianki i zaczynają życie od nowa.

Przychylność władz austriackich powoduje, że 19 października 1918 roku powstaje we Lwowie Ukraińska Rada Narodowa, która pro­klamuje niezależne państwo ukraińskie. Powstaje też Ukraińśka Hałyćka Armia (UHA), która w nocy na 1 listopada zajmuje Lwów i tereny poło­żone na wschód od Sanu. Polacy bronią Lwowa w zaciekłych walkach i zwyciężają. 22 listopada Lwów przechodzi w ręce polskie. Ukraińcy kon­centrują swoje siły na wschodnich terenach Podola, w rejonie Czortkowa. W tym czasie Ukraińcy popełniają wiele przestępstw na ludności cy­wilnej. Gen. Haller zażądał powołania specjalnej komisji dla “przeprowa­dzenia śledztwa w sprawie okrucieństw popełnionych przez Ukraińców na ludności polskiej”.

W początkach czerwca wyrusza z okolic Czortkowa ostatnia ofen­sywa Ukrainśkiej Hałyćkiej Armii. Polacy są zaskoczeni jej gwałtowno­ścią i siłą. Tracą artylerię, karabiny maszynowe, wielu żołnierzy dostaje się do niewoli. Ukraińcy zajmują Buczacz, Trembowlę, Tarnopol, Brody, Brzeżany. Toczą się zacięte walki pod Hinowcami, we wsi Dzikie Łąki.

W tym czasie gdy Ukraińcy zdobywają Złoczów i Rohatyn, nadcho­dzi wiadomość, iż Rada Najwyższa w Paryżu upoważniła Wojsko Polskie do zajęcia Galicji Wschodniej aż po rzekę Zbrucz. Po ośmiu miesiącach kończą się polsko-ukraińskie walki i 1 czerwca główny ataman, Semen Petlura podpisuje z Polską rozejm.

21 kwietnia 1920 r. obie strony, polska i ukraińska, podpisują umo­wę polityczną i konwencję wojskową. Granica polsko-ukraińska zostaje ustanowiona na rzece Zbrucz.

Przed wyruszeniem wojsk polskich i ukraińskich pod dowództwem Józefa Piłsudskiego na Kijów, Petlura wydaje do narodu ukraińskiego odezwę następującej treści:

Narodzie Ukrainy! Ciernistą drogą toczą się twoje dzieje (….) Złoży­łeś wielkie ofiary na polu walki (….) Ale dziś armia ukraińska walczyć bę­dzie już nie sama, jeno z przyjazną Rzeczypospolitą Polską przeciw czerwonym imperialistom-bolszewikom moskiewskim, którzy zagrażają również wolności narodu polskiego. Pomiędzy rządami Republiki Ukraiń­skiej i Polskiej nastąpiło porozumienie, na podstawie którego wojska pol­skie wkroczą wraz z ukraińskimi na teren Ukrainy, jako sojusznicy prze­ciw wspólnemu wrogowi, a po zakończonej walce z bolszewikami wojska polskie powrócą do swojej ojczyzny. Wspólną walką zaprzyjaźnionych armii, ukraińskiej i polskiej, naprawimy błędy przeszłości, a krew wspól­nie przelana w bojach przeciw odwiecznemu, historycznemu wrogowi – Moskwie, który ongiś zgubił Polskę i zaprzepaścił Ukrainę, uświęci nowy okres wzajemnej przyjaźni ukraińskiego i polskiego narodu.

Natomiast Józef Piłsudski w odezwie do Ukraińców stwierdził:

<Wierzę, że naród ukraiński wytęży wszystkie siły, aby z pomocą Rzeczypospolitej Polskiej wywalczyć wolność własną i zapewnić żyznym ziemiom swej ojczyzny szczęście i dobrobyt, którymi cieszyć się będzie po powrocie do pracy i pokoju. Wszystkim mieszkańcom Ukrainy, bez różnicy stanu, pochodzenia i wyznania, wojska Rzeczypospolitej Polskiej zapewnią obronę i opiekę.

Przed wyruszeniem do Kijowa następuje koncentracja wosk na Podolu. Ofensywę rozpoczęto 25 kwietnia 1920 r., a 5 maja już zajęto Kijów. 5 czerwca Armia Czerwona rozpoczęła kontrofensywę i 12 czerw­ca Kijów zajęła. Wojska walczących stron przechodzą znowu przez Po­dole i niszczą je. Następuje decydująca, zwycięska bitwa Polaków pod Warszawą w sierpniu 1920 roku. Armia Czerwona wycofuje się w panice na wschód, niszcząc po drodze to, co zostało jeszcze do zniszczenia.

18 marca 1921 r. podpisany został w Rydze traktat pokojowy mię­dzy Polską a Federacjami Socjalistycznych Republik – Rosyjską i Ukra­ińską. Traktat przewidywał m. in. swobodę rozwoju kultury, języka i religii oraz prawo wyboru obywatelstwa i miejsca zamieszkania. Wytyczono granicę za Zbruczu i ogłoszono polityczną amnestię. Oddziały ukraińskie zostały w Polsce internowane.

Sejm RP uchwalił 26 września 1922 r. ustawę o powszechnym sa­morządzie w woj. lwowskim, tarnopolskim i stanisławowskim, w której gwarantował: dwuizbowe sejmiki wojewódzkie (z jedną izbą ruską), w urzędach pracować mieli zarówno Polacy jak i Ukraińcy, a język ukraiń­ski zrównano z polskim językiem urzędowym.

W związku z powyższym Konferencja Ambasadorów w Paryżu uznała 15 marca 1923 r. suwerenne prawa Polski do wschodnich tere­nów Galicji.

Władysław Kubów „Terroryzm na Podolu